Türgolog, tarihçi ve siyaset adamıdır. Tam adı Ahmet Zeki Velidi Togan’dır. Ötek Medresesi,
Gayri Rus Mektebi, Kazan Üniversitesi mezunudur. Kasimiye(Kazan) ve Osmaniye (Ufa) medreselerinde Arap edebiyatı, Türk tarihi dersleri verdi. Çarlık Rusyasının son dönemlerinde Ufa müslümanları temsilcisi olarak Duma seçildi. 17 ekim 1917 Bolşevik İhtilali’nden sonra da o dönemin karışık ortamı içinde Rusya’daki Türk topluluklarına bağımsızlık kazandırma çalışmalaraına katıldı. Başkurdistan Devleti’nin başına geçerek Cumhurbaşkanı oldu. Ancak Cumhurbaşkanlığı uzun sürmedi. Bolşevikler Türk topraklarını yeniden İstila ederek kurulan devletleri ortadan kaldırmaya başladılar. Zeki Velidi, toplumun başında istilacılarla silahlı mücadeleye girişti. Mücadelesini Türkistan’da sürdürdü. Ancak bu mücadeleden, güç dengesizliği, toplumun yeterince uyanık olmaması yüzünden beklediği sonucu alamayınca, önce Paris’e ardından Berlin’e gitti.
Zeki Velidi, Avrupa’da iken akademik kariyeri ve bilimsel çalışmalarını ilerletme fırsatı buldu. Daha sonra Türkiye’ye gelerek İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Umumi Türk Tarihi Müderrisliğine atandı. 1932’de toplanan 1. Türk Tarihi Kongresin’de benimsenen milli anlayışla bağdaşır bulmadığı tarih tezine karşı çıktı. Bunun üzerine Viyana’ya giderek “İbn-i Fadlan’ın Seyahatnamesi” tezi ile doktorasını tamamladı.doktorasının ardından gittiği Almanya’da Bonn ve Göttingen üniversitelerinde İslami ilimler okuttu. Türkiye’ye döndüğünde yeniden İstanbul Üniversitesinde görev aldı. Bu arada Turancılık doğrultusundaki görüşlerine uygun bir devlet kurmak istediği iddasıyla hakkında soruşturma açılarak(1944-1945) yargılandı. Aklanınca yeniden kürsüsündeki çalışmalarını sürdürme olanağı buldu. Bu dönemde İslam Tektikleri Enstitüsünü kurdu.
İlk eserini daha yirmi yaşında iken “Türk Kavimlerinde Dört Mısralı Şarkılar” adıyla yayımladı. Türkiyede iken Türk tarihi, İslam uygarlığı konularında verdiği çok sayıda eserleriyle tanındı. Kazakistan’da iken kendisinden yararladığı, Sagay Türkleri’nden Prof. Niikolay Katinov’un (1862-1922) kitaplığını satın alarak Türkiye’ye getirdi. Bu kitaplık Türkiyat Enstitüsündedir. Togan, mezun olduğu üniversitenin Tarih Coğrafya Etnografya Derneği adına Fergana ve Buhara’da tarih edebiyat ve etnografya araştırmalarında bulundu. Bu çalışmalar sırasında Türk edebiyatının en önemli kaynaklarından biri olarak gösterilen Kaşgarlı Mahmud’un Kutadgu Bilig adlı eserinin yeni bir yazmasını bulmuştu.
1967 yılında kendisine Manchester Üniversitesi tarafından bir onur doktorası verildi. Zeki Velidi Togan 26 Temmuz 1970’te İstanbul’da vefat etti.
Oğlu Subidey Togan, Bilkent Üniversitesi ve Orta Doğu Teknik Üniversitesi İktisat Bölüm başkanlığı yapmış iktisat profesörü, Kızı İsenbike Togan Orta Doğu Teknik Üniversitesi’nde tarih profesörü, torunu Emre Togan Harvard Üniversitesi’nde akademisyendir. Diger torunu Asli Togan Egrican ise Dünya Bankası’nda çalışmaktadır.
Basmacı hareketi
Türkistan Millî Özerk Hükûmeti’nin bastırılmasından sonraki Basmacı Hareketi’nin içinde bulundu. 1920-23 yıllarında Türkistan’da amansız bir mücadeleye girişti ise de başarılı olamadı. Türkistan Millî Birliği’nin kurucusu ve ilk başkanıdır.
Başlıca Yapıtları
Türk Kavimlerinde Dört Mısralı Şarkılar(1910)
Türk ve Tatar Tarihi(1912)
Bugünkü Türkistan ve Yakın Mazisi(1928-1942)
Moğollar Devrinde Anadolu’nun İktisadi Vaziyeti(1931)
Türkistan Tarihi(1939)
Buruni’nin Dünya Hakkında Tasavvuru(1946)
Moğallar Cengiz ve Türklük(1941)
Umumi Türk Tarihine Giriş 1(1946)
Tarihte Usul(1950)
Harezmce Tercümeli Mukaddimetü’l Edep(1951)
Hatıralar (1969)
Türklüğün Mukadderatı Üzerine(1970)
Kur’an ve Türkler(1971)
Oğuz Destanı(1972)
Not:Türk Ocakları sitesinden alınmıştır
RUS’LAR ZEKİ VELİD’İ TOGAN’IN HEYKELİNİ NİÇİN KALDIRDI?
BÜYÜK TÜRKOLOG ZEKİ VELİDİ TOGAN
Başkurt tarihçi ve fikir adamı Zeki Velidi Togan, 26 Temmuz 1970 yılında İstanbul’da hayata gözlerini yumdu. Vefatından yarım asır geçmesine rağmen bıraktığı miras bugün hala silinmedi.
Zeki Velidi Togan, İdil Ural coğrafyasında Tatar ve Başkurt halklarının yoğun olarak yaşadığı bir bölgede dünyaya geldi. 1890 yılında Başkurt bir ailede, İsterlitamak şehrinin Közen köyünde dünyaya gelen Togan, küçüklüğünde Arapça ve Farsça üzerine inşa edilen klasik bir eğitim aldı.
1908 yılına gelindiğinde ise Zeki Velidi Togan, ailesine haber vermeden eğitim arzusu ile Tataristan’ın Kazan şehrine geldi. Kazan’da Türk tarihi ve edebiyatı üzerine yetkinlik kazandı. Yayınladığı “Türk ve Tatar Tarihi” ona daha 1911 yılında akademik bir ün sağladı.
1913’te Türkistan yolculuğuna çıkan Zeki Velidi Togan, Fergana bölgesinde Kutadgu Bilig’in 11. yüzyıla ait el yazması bir nüshasını buldu.
Akademik alanda çok hızlı bir yükseliş yaşayan Zeki Velidi Togan, siyasi alanda da kendi halkının temsilcisi oldu. Duma’da Ufa Başkurt Müslümanlarının temsilcisi olarak yer aldı.
BAŞKURTLARIN İLK VE TEK CUMHURBAŞKANI
Bolşevik Devrimi’nin patlak vermesinden sonra ortaya çıkan iktidar boşluğu ve kaos ortamında 29 Kasım 1917’de Başkurtistan’ın bağımsızlığını ilan etti. Zeki Velidi Togan, Cumhurbaşkanı olarak seçildi.
Ancak Başkurtistan girişimi sadece 3 ay içerisinde Bolşeviklerin Orenburg’u işgal etmesi ile sonlandı. Zeki Velidi Togan ilk olarak hapse atıldı ancak daha sonra kaçmayı başardı.
Zeki Velidi, 1920li yılların başında Basmacı Hareketi ile Ruslara karşı mücadele içerisinde bulundu.
AVRUPA YERİNE TÜRKİYE’Yİ SEÇTİ
Parlak akademik kariyeri nedeniyle Avrupa’nın büyük üniversitelerinin kapıları Zeki Velidi Togan’a açık olsa da o soydaşı olan Türkiye’yi seçti.
1925’te Türkiye’de Milli Eğitim Bakanlığı’nda tercüme ofisinde görev aldı. Çeşitli üniversitelerin Türkoloji sahasındaki kaynak yetersizliğine çözümler üretti.
1939 yılında İstanbul Üniversitesi, Genel Türk Tarihi Kürsüsü’nü kurdu. 1970 yılında İstanbul’da hayata veda etti.
Zeki Velidi Togan’ın birçok eseri hala Genel Türk Tarihi alanında birincil kaynak olarak kullanılmaktadır. İslam öncesi Türk tarihi alanında bilimsel olarak akla gelen ilk öncülerdendir.
Rusya Federasyonu’nun St. Petersburg şehri savcılığı, ünlü Türkolog Zeki Velidi Togan anıtını sözde Rusya Ceza Kanunu’ndaki aşırılıkla mücadele yasasını ihlal ettiğini gerekçe göstererek kaldırılmasını talep etti. Türkoloji alanında önemli eserler veren Togan’ın anıtı, üniversiteden mahkeme kararıyla kaldırıldı.
Ünlü Türkolog, Ordinaryüs Prof. Dr. Zeki Velidi Togan’ın St. Petersburg Devlet Üniversitesinde bulunan büstü, Rusya Federasyonu savcılarını rahatsız etti. St. Petersburg Üniversitesine, 20 Ocak 2021 tarihinde bölge savcılığından bir bildiri gönderildi. Üniversiteden yapılan açıklamaya göre savcılık Togan’ın 2008’de dikilen büstünün kaldırılması talebinde bulundu. Zeki Velidi Togan’ın büstünün, dün bulunduğu yerden kaldırıldığı öğrenildi.
RUS SAVCILIĞI, ZEKİ VELİDİ TOGAN’IN BÜSTÜNDEN RAHATSIZ OLMUŞTU!
Hatırlanacağı üzere, savcılığın üniversiteye gönderdiği mesajda, üniversitedeki Türkolog Zeki Velidi Togan’ın büstünün aşırılıkla mücadele yasasını ihlal ettiği kaydedilmişti. Rus Savcılığı, Togan’ın güya “Nazi lideri Hitler’in destekçisi” olduğu öne sürmüştü. Halbuki Rusya sınırları içerisinde bulunan özerk Türk Cumhuriyetlerin de ve Orta Asya Türk Cumhuriyetlerinde milli duygular uyandırıyor diye bu heykeli kaldırmışlardır.
Alim YÖRÜK
Tarih Öğretmeni
