Aydınlanmanın Sesi Ataol Behramoğlu Prof.Dr.Kemal Kocabaş
Geçen haftalarda telefonun bir ucunda Ataol Behramoğlu vardı. İzmir’de 28 Nisan 2015 günü yapılacak 50. sanat yılı kutlamasının açış konuşmasını yapmamı istiyordu. Şair, yazar, akademisyen ve ülkenin yüz akı bir aydının, bir dostun bu ricasını onurla kabul ederek açılışta “Aydınlanmanın Sesi Ataol Behramoğlu”başlıklı konuşma ile katıldık. 28 Nisan 2015 günü Fuar İsmet İnönü Kültür Merkezinde şiir ve müzikle dolu bir gece yaşandı. Opera sanatçıları, “Düş Gezginleri” müzik grubu, şairler Ataol Behramoğlu’nun şiirlerini ve bestelenen şiirlerini yorumladılar. “Sanat; duygularımızın tarihidir. Hayal kırıklıklarımızın, hasretlerimizin, cesaretlerimizin, vefanın ve vefasızlığın tarihidir” diye tanımlayan Sayın Behramoğlu’nun 50. sanat yılı emeğine ve yaratıcılığına yakışır bir şekilde gerçekleşti.
Ataol Behramoğlu kim? Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesinde Rus Dili ve Edebiyatı Bölümünden 1966 yılında mezun oldu. 1962’de üyesi olduğu TİP’in örgütlenme çalışmalarına katıldı. Bu dönemin şiirlerini bir araya getiren ilk şiir kitabı “Bir Ermeni General”, 1965’te Ankara’da Toplum Yayınevi’nce basıldı. Şiirlerinde toplumcu ruhun en güzel örnekleri yer aldı, bunu yaparken şiirsel estetiği korudu ve edebiyatımızın en özgün dillerinden biri oldu. 1965’te yayımlanan “Bir Gün Mutlaka” adlı kitabı 60’lı yıllar toplumcu kuşağının manifestosu niteliğindeki şiirlerden oluşmaktaydı. 1970 yılında politik koşullar nedeniyle yurtdışına çıkan Behramoğlu, 1972’ye kadar Londra ve Paris’te yaşadı. Paris’te Louis Aragon ve Pablo Neruda ile tanıştı. Sovyet Yazarlar Birliği’nin davetlisi olarak 1972’de gittiği Moskova’da yaklaşık iki yıl kaldı. Bu dönemde Moskova Devlet Üniversitesi’nde stajyer olarak Rus Edebiyatı üzerine çalıştı. 1974’te af yasasından yararlanarak ülkeye dönen Behramoğlu, Muhsin Ertuğrul yönetimindeki İstanbul Belediyesi Şehir Tiyatroları’nda dramaturg olarak çalışmaya başladı. 1979’da Türkiye Yazarlar Sendikası genel sekreteri oldu. 1982’de Barış Derneği kurucu ve yöneticisi olarak tutuklandı, on ay tutuklu kaldı. Cezaevinde bulunduğu sırada, Asya-Afrika Yazarlar Birliği 1981 “Lotus Ödülü”’nü kazandı. 1983’te 8 yıl hapse mahkum edildi. 1984’te ülkeden gizlice ayrılarak Fransa’ya gitti.
Hakkındaki davaların beraatla sonuçlanması üzerine Haziran 1989’da Türkiye’ye döndü. 1995’te Türkiye Yazarlar Sendikası Genel Başkanı seçilen şair; bu görevi 1999’a kadar iki dönem sürdürdü. 2002’de Türkiye PEN Yazarlar Derneği “Dünya Şiir Günü Büyük Ödülü”‘nü aldı. Ayrıca Rusya Federasyonunca kendisine uluslararası “Puşkin Nişanı” verildi. 1992’de İstanbul Üniversitesi’nde başladığı Rus Dili ve Edebiyatı öğretim üyeliğini 2003’te aynı üniversitede doçent, 2009’da Beykent Üniversitesi’nde profesör olarak sürdürdü. Halen İstanbul Aydın Üniversitesi’nde öğretim üyesi olarak dersler vermekte ve Cumhuriyet Gazetesi’nde köşe yazarlığı yapmaktadır.
Aydınlanmanın düşünürü Kant, “Aydınlanma; kişinin kendi aklını kullanmaya cüret etmesidir.” derken Cumhuriyet Aydınlanmasının önderi Mustafa Kemal “ Ben, manevi miras olarak hiçbir ayet, hiçbir dogma, hiçbir kalıplaşmış kural bırakmıyorum. Benim manevi mirasım akıl ve bilimdir… Zaman süratle ilerliyor, milletlerin, toplumların, kişilerin mutluluk ve mutsuzluk anlayışları bile değişiyor. Böyle bir dünyada, asla değişmeyecek hükümler getirildiğini iddia etmek, akıl ve bilimin gelişimini inkar etmek olur” ifadeleriyle 1920’li yıllarda Cumhuriyetin temellerini aydınlanma felsefesiyle şekillendiriyordu.
Aydınlanma, felsefi kökleri Descartes’a kadar uzanan ve ilk önemli politik sonuçlarını Fransız Devrimi’yle hayata geçirmiş bir düşüncedir. Aydınlanma, Ortaçağdan Yeni Çağa yol almanın, özgürleşmenin düşünsel temelidir… Batı’da Rönesans’la başlayan bir sürecin sonucunda ortaya çıkan, tanrı-merkezli dünyanın yerine insan-merkezli dünyayı, doğaüstü yerine doğayı, din referanslı yaşam yerine bilimi, aklı ve bilimsel eğitimi koyarak “insanın kendi aklını keşfetmesi” sürecini öne çıkarır.
1923 Cumhuriyet Aydınlanması; akıl ve bilimin egemenliğinde laik-demokratik bir Türkiye arayışıdır. Cumhuriyet Aydınlanması, İnsan olma, birey olma, kadın-erkek eşitliği, eğitim yoluyla hayatların değişmesi, Millet Mektepleri, Halkevleri, Eğitmen Kursları, Köy Enstitüleri, Tercüme Bürosu, Konservatuar ve Opera, güzel sanatlar, özerk ve demokratik üniversite çaba ve emekleriyle dolu 92 yıllık bitmeyen bir yolculuğun, eşitlik, özgürlük ve kardeşlik arayışlarının adıdır. Sayın Behramoğlu, bu arayışı “19.yüzyılda Namık Kemal kuşağı ile başlayan aydınlanma mücadelesi Mustafa Kemal ile zirveye ulaşmış ve evrensel bir boyut kazanmıştır.” Ifadeleriyle değerlendirir.
Behramoğlu bir yazısında “İnsan yeryüzündeki karanlığı aklıyla aydınlatmaya koyulmuştur. Benimle bugünlerde yapılan bir söyleşide “Neyin mucidi olmak isterdiniz?” sorusunu, “Ateşin…” diye yanıtladım. Ateşi keşfeden insan, dünyayı aydınlatma yolunda ilk adımı atan kişidir.” ifadelerini kullanır. Sayın Ataol Behramoğlu aydınlanmayı “ Aydınlanma akıl demektir, Var oluş olgusunu akılla kavrama çabası demektir, akılda, bilimde, özetle de insanda odaklanan dünya görüşü demektir” ifadeleriyle tanımlar. Behramoğlu, gerçek anlamıyla insan oluşumuzun, aydınlanma süreciyle başladığını belirtir ve aydınlanmayı reddeden, var oluşu akıl dışı, akıl ötesi, akıl üstü güçlerle açıklamaya çalışan anlayışlar, insanlaşma sürecinin gerisinde kalmıştır diyerek “Aydınlanma değerlerinden yoksun biri, insan olma onurunun bilincinde değildir, Aydınlanma düşmanlığı ise tarihin bütün dönemlerinde, insanlık onurunun düşmanı olmuştur” yorumunu yapar.
Behramoğlu her daim umudun sesidir ve şöyle seslenir “Tarihsel olarak bu savaşımın zaten en başından yenik olan, çağını çoktan tamamlamış bu gerici unsurların karşısında, üstelik yakın tarihin en büyük aydınlanma devrimlerinden birinin gerçekleştirilmiş olduğu bir ülkede umutsuz olmak ise her şeyden önce ayıptır… Dünyanın ışığına gözlerini açan her yeni bebek, aydınlanma yolunda yeni bir olanak demektir. Aydınlanma arayıştır, yenilenmedir, bitimsiz ve doyumsuz bir keşif ve yaratış ve yaratılış olgusudur…” Ataol Behramoğlu Cumhuriyet Aydınlanmasının en önemli kazanımı olan ve bu günlerde 75. kuruluş yılını kutladığımız Köy Enstitüleri gerçeğini: “Köy Enstitüleri gibi kısa sürede olumlu sonuçlar veren, öğrenim görmeye çarıklarıyla gelmiş yoksul köy çocuklarından dünya ölçüsünde yazarlar yaratan eğitim kurumları kapatılarak yerlerine skolastik düşüncenin bayrağını taşıyacak imam hatip okulları açıldı” ifadeleriyle 1950’li yılları değerlendirir.
Sayın Behramoğlu, yazdıklarıyla, dizeleriyle, duruşuyla gericiliğe, karanlığa ve despotizme karşı aydınlanmanın savunucusu oldu, aydınlanma düşüncesinin ve Köy Enstitülerinin yanında onurla yer aldı… Bu nedenlerle derneğimizin “2014-Aydınlanma Onur Ödülünü”, Sayın Behramoğlu’na 17 Nisan 2014 tarihinde YKKED-Balçova Belediyesi imecesi ile onurla, sevgiyle verdik.
Ataol Behramoğlu, dayanışmadan, aydınlığa omuz omuza birlikten yürümeden yanadır. Bir yazısında bu düşünü “Özgür düşünce, aklın üstünlüğü, kadın-erkek eşitliği, insanlık onuru gibi modern insanlığı oluşturan en temel değerlerin bir tek ulusa, ya da bazı uluslara değil bütün insanlığa özgü olduğunu kanıtlayan Mustafa Kemal öncülüğündeki Cumhuriyet devrimleri, bunların başarılabilmesi, daha ileri aşamalara taşınabilmesi yolunda çok sağlam bir temel oluşturuyor. Yapılması gereken, öncü aydınların, sanatçıların, yazarların, bilim insanlarının, tekil çabalarını birleştirmeleri, daha ortak ve büyük bir güç oluşturmaları, böylece de ülkemizi karanlıklarda yok olmaktan kurtararak çağdaşlaşma evriminin yeni bir aşamasını gerçekleştirmeleridir.” İfadeleriyle ortaya koyar.
Jean Paul Sartre, “aydın olma”yı, dünyaya ve çağına karşı sorumlu olmak, yaşananları değerlendirerek haksızlıklara müdahale etmek” olarak niteler. Sayın Behramoğlu da yaşadıdığımız kaotik-karanlık süreçlerde aydın sorumluluğunu bu tanıma yakışır bir şekilde yerine getirmeyi yaşam biçimi olarak seçen saygın bir aydınlık savaşçısıdır. “Sanatçılar Girişimi” üyesi olarak sanat, eğitim ve kültür dünyasında yaşanan olumsuzluklara anında yanıt vererek bir aydının toplumsal duyarlılığı anlamında demokratik kültüre çok değerli katkılar sağlamaktadır. Sayın Behramoğlu yine bir yazısında “ Günümüz dünyasının egemen güçleri, adları ve sanlarıyla söyleyecek olursak kapitalizm ve emperyalizm, dünyayı yeni bir ortaçağ karanlığına doğru sürüklemekteyken, insanlığın büyük aydınlanma mirasının bayraktarı olabilenlere ne mutlu! Ateşi keşfeden insanın günümüzdeki sürdürümcüleri onlardır…”diyerek eşitlik, özgürlük, kardeşlik arayışlarının kahramanlarını selamlar.
Karanlığa itiraz eden, demokratik-hukuk devleti arayışlarını sürekli gündemde tutan, demokratik sanat ve kültürün, özgürlüğün egemen olduğu “Aydınlık, Demokratik Türkiye” arayışlarına emek veren, tuğla koyan, toplumcu şiir akımının değerli temsilcisi Sayın Ataol Behramoğlu’nun 50. sanat yılını kutlar, hayatımızdaki bir kutup yıldızı olarak umudun, aydınlığın, özgürlüğün sesi olarak sevgiyle, saygıyla selamlıyorum…
