ÖZEL EĞİTİM VE REHABİLİTASYONDA BİR MATERYALİN KULLANIM YELPAZESİ VE ÇOK BOYUTLU İŞLEVSELLİĞİ – RAMSA KLİNİK
Özel eğitim ve rehabilitasyon süreçlerinde materyal kullanımı, eğitimin başarısını etkileyen en kritik unsurlardan biridir. Özel gereksinimli bireylerin öğrenme hızları, algılama biçimleri ve dikkat süreleri kendine özgüdür. Bu nedenle, soyut kavramları somutlaştırmak, çoklu duyu organına hitap etmek, dikkat süresini arttırmak, öğrenmeyi kalıcı hale getirmek, motivasyon sağlamak ve bağımsız yaşam becerilerini desteklemek ancak doğru tasarlanmış eğitim materyalleriyle mümkündür.
Materyal seçerken önce güvenli olmasına dikkat edilmelidir. Kırılmayan, toksik madde içermeyen, keskin köşeleri olmayan, yutma riskine karşı küçük parçalar barındırmayan yapıda olmalıdır. Materyalin bireyin yaşına ve gelişimine uygun olması gerekir. On beş yaşındaki bireye bebeksi materyaller sunulmamalıdır. Özel eğitim çocukları, materyalleri fırlatabilir, ısırabilir veya düşürebilir. Bu nedenle materyallerin dayanıklı ve temizlenebilir olması gerekir. Aşırı renkli, aynı anda hem ses çıkaran hem ışık yayan karmaşık materyaller, dikkat dağınıklığı olan çocukların aşırı uyarılmasına neden olabilir. Bu yüzden materyalin sade ve amaca yönelik olması gereklidir. Özel eğitimde doğru materyal, bireye ”ben de yapabiliyorum” özgüvenini kazandırmada çok etkilidir. Ayrıca aileler de bu materyalleri nasıl kullanacakları konusunda bilgilendirilmelidir.
Özel eğitim ve rehabilitasyon, standart öğretim yöntemlerinin ötesinde bireyselleştirilmiş esnek yaklaşımlar gerektiren ”dinamik” bir alandır. Özel gereksinimli bireylerin öğrenme hızları, motor becerileri ve algı düzeyleri geniş bir varyasyon (çeşitlilik) gösterir. Bu varyasyon, eğitim ortamlarında kullanılan materyallerin de tek bir amaca hizmet etmek yerine, çok geniş bir yelpazede esnetilmesini zorunlu kılar. Klasik eğitim ortamlarının aksine, özel eğitimde bir nesne sadece asli fonksiyonuyla sınırlı kalmaz. Uygulayıcının hayal gücü ve bireyin ihtiyacına bağlı olarak bilişsel, motor, dil ve sosyal becerileri destekleyen çok boyutlu bir araca dönüşür.
Her bir kazanım veya her bir engel grubu için ayrı bir materyal üretmek ya da temin etmek, hem mekansal hem de ekonomik olarak sürdürülebilir değildir. Bu noktada ”materyalin kullanım yelpazesi” devreye girer. İyi tasarlanmış bir özel eğitim materyali; zihinsel yetersizlik, özgül öğrenme güçlüğü, otizm spektrum bozukluğu, işitme/ görme yetersizliği veya motor beceri kayıpları olan farklı öğrencilerin tamamına, farklı amaçlarla hizmet edebilmelidir.
Tek bir materyal, doğru bir öğretim tasarımıyla birçok becerinin kazandırılmasında kullanılabilir. Örneğin renkli mandal seti; bilişsel becerilerde renk, şekil ve boyut eşleme, gruplama, sıralama, ritmik sayma ve örüntü oluşturmada kullanılabileceği gibi ince motor becerilerde mandalları sıkıp bırakarak parmak kaslarını güçlendirme, el-göz koordinasyonunu arttırma, cımbız kavramasını geliştirme için kullanılabilir. Yine aynı materyal, dil ve iletişim becerilerinde al, ver, üstüne koy, altına sakla gibi alıcı ve ifade edici dil becerilerinde çalışılabileği gibi sıra alma, ortak dikkat geliştirme, kurallı oyun oynama ve giysi asma gibi sosyal ve günlük yaşam becerilerinin öğretiminde kullanılabilir.
Materyalin yelpazesi sadece beceri odaklı değil, engel grubunun ihtiyacına göre de esner. Aynı materyalimiz otizmde, yapılandırılmış rutinler oluşturma, görsel ipucu sağlama ve takıntılı davranışları işlevsel oyuna yönlendirme amacıyla kullanılabilir. Aynı materyal zihinsel yetersizliği olan bireylerde, karmaşık ve soyut kavramları en basit, somut ve analiz edilmiş basamaklarla öğretmede kullanılabilir. Yine aynı materyal görme/işitme yetersizliğinde, materyale dokunsal (zımpara kağıdı, kumaş) veya sesli unsurlar ekleyerek dokunsal/işitsel ayırt etmeyi sağlamada kullanılabileceği gibi özgül öğrenme güçlüğünde, çoklu duyu organlarına hitap ederek disleksisi veya diskalkulisi olan bireylerin öğretiminde kullanılabilir.
Toparlamak gerekirse, özel eğitim ve rehabilitasyonda bir materyalin kullanım yelpazesinin genişliği, özel eğitim öğretmeninin hayal gücü ve üretkenliği ile öğrenciyi analiz etme becerisiyle doğru orantılıdır. İyi yapılandırılmış tek bir materyal, onlarca kazanıma hitap edebilir. Bu yüzden materyal seçiminde, tek nesneyle olabildiğince çok kazanım elde etme peşinde olunmalıdır.
