MENTÖRÜN PENCERESİ – Hakan BİROL

İNSAN NE İÇİN YAŞAR?

İnsanlık tarihinin ilk şafağından bu yana, gökyüzüne bakıp yıldızları anlamlandırmaya çalışan ilk insandan modern dünyada gökdelenlerin arasında koşuşturan günümüz insanına kadar herkesin zihnini kurcalayan ortak ve kaçınılmaz bir soru vardır: “İnsan ne için yaşar?” Bu soru, felsefenin, edebiyatın, dinlerin ve psikolojinin merkezinde yer alan, insan varoluşunun en derin ve köklü düğümüdür. Tolstoy’un aynı adı taşıyan ünlü hikâyesinde ifade ettiği gibi, insanı ayakta tutan şey nedir? Sadece biyolojik bir canlı olarak hayatta kalma dürtüsü mü, yoksa et ve kemikten ibaret varlığımıza yön veren daha yüce bir anlam arayışı mı?

Biyolojik açıdan bakıldığında, tüm canlılar gibi insanın da birincil amacı hayatta kalmak ve neslini devam ettirmektir. Nefes almak, beslenmek, barınmak ve tehlikelerden korunmak; doğanın bize yüklediği temel kodlardır. Ancak insanı diğer tüm canlılardan ayıran en temel fark, yalnızca var olmakla yetinmeyip “neden” var olduğunu sorgulama yetisidir. Bir ağaç sadece büyür, bir kurt sadece avlanır; fakat insan, yaşadığı her anın arkasındaki anlamı kurcalama ihtiyacı duyar. Biyolojik ihtiyaçlarımız karşılandığı an, içimizdeki o büyük boşluk belirir: Anlam boşluğu. Zaten insanın asıl yaşam mücadelesi de tam olarak bu noktada başlar. Hayatta kalmak bir zorunluluktur; ancak ne için yaşandığını bulmak bir seçimdir.

İnsanlığın bu soruya verdiği en yaygın ve tarihsel cevaplardan biri “mutluluk” arayışıdır. Antik Yunan felsefesinden bugünün kişisel gelişim öğretilerine kadar pek çok yaklaşım, yaşamın nihai amacını hazza ve mutluluğa ulaşmak olarak tanımlar. Aristoteles’in “eudaimonia” yani iyi oluş veya çiçek açma olarak adlandırdığı durum, insanın kendi potansiyelini en üst düzeyde gerçekleştirmesiyle ulaştığı bir mutluluk halidir. Ancak modern dünyanın sunduğu tüketim odaklı ve geçici hazlara dayalı mutluluk anlayışı, bu derin sorunun karşısında yetersiz kalır. Anlık zevklerin peşinden koşmak insanın içindeki o varoluşsal açlığı doyurmaya yetmez. Çünkü insan yalnızca alan değil, veren bir varlıktır; sadece tüketen değil, üreten bir öznedir.

Tam da bu noktada, ünlü Avusturyalı psikiyatrist Viktor Frankl’ın düşünceleri yolumuza ışık tutar. Toplama kamplarının dehşetini bizzat yaşamış ve oradaki insanların tutunma mücadelelerini gözlemlemiş olan Frankl, İnsanın Anlam Arayışı adlı eserinde insanın her koşulda yaşamak için bir “nedene” ihtiyaç duyduğunu savunur. Nietzsche’nin de belirttiği gibi: “Yaşamak için bir ‘neden’i olan kişi, her türlü ‘nasıl’a katlanabilir.” Frankl’a göre insan mutluluğun değil, anlamın peşindedir. Mutluluk doğrudan arandığında kaçan, ancak anlamlı bir amaç uğruna yaşandığında kendiliğinden ortaya çıkan bir yan üründür. İnsan, acının ve zorluğun ortasında dahi bir anlam bulabildiği sürece ayakta kalır.

Peki, insan bu anlamı nerede ve nasıl bulur? Sevgi, bu arayışın en güçlü cevaplarından biridir. Tolstoy, eserinde Tanrı’nın insanın kalbine sevgiyi yerleştirdiğini ve insanın yalnızca sevgiyle yaşadığını vurgular. Sevmek; bir başkasının varlığını kendi varlığından öteye taşımak, kendini bir başkasında bulmaktır. Bir çocuğun tebessümünde, bir dostun samimi bakışında, bir sevgiliye duyulan derin bağlılıkta veya tüm insanlığa duyulan şefkatte insan, kendi bencil sınırlarını aşar. Sevgi, varoluşun yalnızlığını kıran tek köprüdür. İnsan, başkaları için var olduğu, başkalarının hayatına dokunduğu ve sevebildiği ölçüde gerçekten yaşadığını hisseder. Yalnızca kendi çıkarı için yaşayan bir insan, ruhsal bir yoksulluğa mahkûmdur.

Sevginin yanı sıra, üretmek ve iz bırakmak da yaşamın en büyük yakıtlarından biridir. İnsan, arkasında kendinden bir şeyler bırakmak ister. Bir mimarın inşa ettiği bina, bir ressamın tuvale döktüğü renkler, bir yazarın kelimeleri, bir çiftçinin ektiği tohum ya da bir öğretmenin yetiştirdiği öğrenci… Sanat, bilim ve emek; insanın ölümlülüğe karşı koyma biçimidir. Bedenimiz toprak olup gidecek olsa da, ürettiğimiz değerler, kurduğumuz hayaller ve dünyaya kattığımız güzellikler yaşamaya devam eder. İnsan, evrene küçük de olsa bir imza atmak, dünyayı bulduğundan biraz daha iyi bir yer olarak bırakmak için yaşar.

Bununla birlikte, yaşamı anlamlı kılan bir diğer unsur da insanın kendi potansiyelini keşfetme ve “kendi olma” yolculuğudur. Carl Jung’un “bireyleşme” olarak adlandırdığı bu süreç, insanın kendi iç dünyasıyla yüzleşmesini, zayıflıkları ve güçlü yanlarıyla kendini kabul etmesini gerektirir. Bir insanın bu dünyadaki en büyük sorumluluğu, potansiyel olarak taşıdığı tohumu yeşertmektir. Başkalarının beklentilerine, toplumun dayatmalarına veya popüler kültürün kalıplarına göre değil; kendi değerleri, tutkuları ve vicdanı doğrultusunda yaşamak insanı otantik bir hayata kavuşturur. Kendi hikâyesinin yazarı olamayan bir insan, sadece başkalarının senaryolarında figüran olarak yaşar.

Ancak günümüzün hızla dijitalleşen ve karmaşıklaşan dünyası, bu varoluşsal arayışı her zamankinden daha çetin bir sınava tabi tutmaktadır. Modern birey, tarihin hiçbir döneminde görülmediği kadar bilgiye, hıza ve konfora erişim kolaylığına sahiptir. Yine de bu fiziksel bolluk, içsel bir yoksullaşmayı ve derin bir yabancılaşmayı da beraberinde getirmektedir.

Ekranların arkasına gizlenen yüzeysel ilişkiler, sosyal medyadaki onaylanma arzusu ve sürekli bir şeyleri kaçırma korkusu (FOMO), insanı kendi özünden ve gerçek yaşam deneyimlerinden uzaklaştırmaktadır. Kalabalıklar içinde yalnızlaşan, hissettiği duygusal boşluğu tüketim çarklarıyla doldurmaya çalışan çağdaş insan, “Ne için yaşıyorum?” sorusunun yanıtını maddi nesnelerin soğukluğunda kaybetme riskiyle karşı karşıyadır. Bu durum gösteriyor ki, anlam bir hız veya tüketim meselesi değil; bir yavaşlama, derinleşme ve özle temas kurma çabasıdır.

Bu derinleşme sürecinde insanın karşılaştığı en kaçınılmaz gerçeklerden biri de “acı” kavramıdır. Hayat sadece başarılardan, sevinçlerden ve pürüzsüz anlardan ibaret değildir; aksine kayıplar, başarısızlıklar, hastalıklar ve kırılmalar yaşamın ayrılmaz bir parçasıdır. İnsan sadece lezzetli meyveleri toplarken değil, fırtınalarla boğuşurken de ne için yaşadığını keşfeder. Acı, insanın hamlığını yakan, onu pişiren ve derinleştiren bir ateştir. Albert Camus’nün “Sisifos Söyleni”nde ele aldığı gibi, her gün dev bir kayayı dağın tepesine taşıyıp onun tekrar aşağı yuvarlanışını izleyen insanın трагедий tutumu, hayatın anlamsızlığına rağmen ona anlam katma direnişidir. İnsan, yaşamın zorluklarına ve kabullenilmesi güç gerçeklerine karşı dik durabildiği, acısını bir olgunlaşma vesilesine dönüştürebildiği ölçüde varoluşuna değer katar.

Dini ve manevi açıdan bakıldığında ise insan, bir yaratıcının iradesi ve hikmeti doğrultusunda bu dünyada bulunur. Bu perspektifte yaşam, bir imtihan, bir olgunlaşma ve ebedi hayata hazırlık sürecidir. Tanrı’ya kulluk etmek, iyiliği yaymak, adaletli olmak ve yaratılan her şeye saygı duymak yaşamın ana eksenini oluşturur. Bu inanç, insana evrensel bir düzenin parçası olduğunu hissettirir ve ölümün bir son değil, dönüşüm olduğunu fısıldayarak varoluşsal kaygıları dindirir. Maneviyat, insana sadece dünyanın sunduğu geçici standartlarla sınırlandırılamayacak, sonsuzluğa uzanan aşkın bir gaye sunar.

Bütün bu felsefi, psikolojik ve manevi boyutların ötesinde; insanın doğayla kurduğu bağ da bu arayışın ayrılmaz bir bileşenidir. Modern şehirlerin beton duvarları arasına sıkışan insan, kendisini doğanın efendisi zannettiği ölçüde varoluşunun köklerinden kopmaktadır. Oysa insan, doğanın üstünde değil, tam ortasında bir parçadır. Bir ağacın gölgesinde soluklanmak, deniz dalgalarının ritmini dinlemek, bir tohumun toprağı yarıp yeşermesine tanıklık etmek insana evrendeki yerini ve mütevazılığını hatırlatır. İnsan, doğayı korumak, onunla uyum içinde yaşamak ve evrenin o muazzam dengesine hürmet etmek için de yaşar. Bu ekolojik farkındalık, bireysel benliğin dar sınırlarını aşarak gezegenle birleşen daha geniş bir sorumluluk duygusu inşa eder.

Öte yandan, yaşamın tek ve evrensel bir cevabı olmadığını kabul etmek gerekir. “İnsan ne için yaşar?” sorusunun herkes için geçerli olan hazır, basılı bir reçetesi yoktur. Yaşamın amacı tek bir büyük hedef değil, günün her anına yayılmış küçük anlamlar bütünüdür. Kimi zaman sabırla bir fırtınanın dinmesini beklemek, kimi zaman bir yardıma muhtaç kişiye el uzatmak, kimi zaman bir kitabın sayfalarında kaybolmak ya da doğanın muazzam dengesini seyretmektir. Yaşamın amacı sabit bir durak değil, yolun kendisidir. Geleceğin belirsizliğine veya geçmişin pişmanlıklarına hapsolmak yerine, yaşanan “an”ın hakkını vermek, farkındalıkla nefes almak ve şu anın sunduğu imkânları takdir etmek, hayatı yaşanır kılan anahtarlardan biridir.

İnsan, yalnızca hayatta kalmak ya da günü kurtarmak için yaşamaz. İnsan; sevmek ve sevilmek, bir anlam inşa etmek, iz bırakmak, acılarına kılıf değil değer katmak ve kendi hakikatini keşfetmek için yaşar. Hayat bize işlenmemiş bir mermer bloğu gibi sunulur; onu bir heykele dönüştürmek ya da sıradan bir taş olarak bırakmak bizim elimizdedir. Yaşamın anlamı dışarıda bir yerlerde keşfedilmeyi bekleyen gizli bir hazine değildir; o anlam, bizzat bizim seçimlerimizle, eylemlerimizle ve kalbimizle inşa ettiğimiz bir yapıdır. Nihayetinde insan, yaşadığı hayatın içine ne kadar sevgi, emek, samimiyet ve anlam katarsa, o kadar gerçekten yaşamış sayılır. İnsanın yaşam yolculuğu, son nefese kadar süren ve her gün yeniden yanıtlanan en güzel, en değerli sorudur.