Çakı gibi üniversite öğrencisiydim. Ama, giderek yaklaşan faşizmin ayak sesleri umudumu, yaşama sevincimi kırıyor, bir an önce okulu bitirip mühendis olma hayâllerim dümûra uğradıkça körleşiyor kınında bekleyen kör bir çakıya dönüşüyordum.
Gündüz çalışıp gece okumanın yorgunluğuna alıştım derken, eğitimin kesilmesinden kaynaklanan bitmek bilmeyen mezûniyet rötarları okuldan uzaklaştırınca inadına, kitaba, tiyatroya ve müzik eğitimine sığınıyordum karanlığa teslim olmamak için.
1974 yılının araf günlerinden birinde İstanbul Devlet Tiyatroları’nda oynanan Küheylân isimli oyunu seyretmiştim. Aradan 47 yıl geçmiş, yine de dün gibi hatırlarım Alan Strang’ın hikâyesini tüm ayrıntıları ile. Mehmet Ali Erbil üstlenmişti bu zor rolü ve henüz konservatuvar son sınıf öğrencisiydi.
Aslında, oyun Psikanaliz ışığında tahliller ve yorumlar içeriyor. O dönemde, Freud, Jung ve Laing’e yaslanan ağır yorumlar ve tartışmalar, neredeyse güzelim oyunun ruhunu yaralama noktasına getirmişti, çok iyi hatırlıyorum.
Kesinlikle, psikanaliz’in derin sularına dalıp nefeslerimizi kesmeye hiç niyetli değilim, birkaç gerekli değinmenin haricinde.
Küheylân, ergenlik döneminde kişiliğinin oluşmaya başladığı, erken ve hassas bir dönemde, farklı toplumsal görüşlere sahip aşırı dindar bir anne ile ateist babasının arasında kalan ve 17 yaşına geldiğinde tutkularının esiri olması sebebiyle, altı atın gözünü kör eden İngiliz genci Alan Strang ve onu kurtarmaya çalışan doktoru Martin Dysart’ın hikâyesi.
Alan, atlara tutkun, saatlerce onları okşuyor, onlarla konuşuyor. Bu sevgi, işinden nefret etse de atların ahırında çalışabilmeyi mümkün kılıyor. Psikanaliz burada devreye giriyor usulca, zira; at, dizginlenemeyen iç güdüyü, karanlığı ve geceyi, şiddeti temsil etmekte. At; gücün, gençliğin, enerjinin ve cinselliğin çağrışımlarına yol açıyor. Kısaca, Carl Jung; “ At, insanın içindeki hayvani taraftır, birikip harcanamayan atık enerjidir. “ der.
Neyse kısa geçelim, Alan Strang, aynı ahırda çalışan Jill ile dostluk kurar ve bir gece, her âşığın yaptığı gibi ahırda samanların üzerinde birlikte olmaya karar verirler. Ne yazık ki, bu arzu iktidarsızlıkla sonuçlanır.
Oldum olası obsesif yani takıntılı bir ruh hâli içinde olan Alan, bu kez atların bu iktidarsızlığı gördüklerini ve tanığı olduklarını düşündükçe derinlerde barındırdığı şiddet duygusu su yüzüne çıkar ve bulduğu bir demir çubukla altı atın da gözlerini delerek kör eder.
Ne hikmetse, ben son yıllarda, iktidarsızlığı ve biz tanıkların kör edilme çabalarını içinde kıvrandığımız siyâsi iklimle özdeşleştirmeye eğilimliyim.
Olay çabuk duyulur ve Mahkeme psikiyatr Dr. Dysart’ın kontrolü altında tedavi edilmesini öngörür.
Aslında, mutsuz bir evliliği, sorunlu ebeveyn olmanın verdiği baskılar ile Dysart, Alan Strang’ı deşeledikçe kendi bilinçaltı ile yüzleşmeye başlar.
Tanrı, dini ögeler, inanç, akıllılık ve delilik gibi uç boyutlarda yapılan psikanaliz aynı zamanda çok boyutlu cevaplar içermeye başlar. Genci tahlil ederken, kendisi örselenen doktor işin içinde çıkamaz ve diyalektik düşünce metodunu önererek pası seyircilere atar.
Ne var ki; oyun biterken Dr. Dysart Alan’ı dizginlerinden kurtarmıştır kurtarmasına, ama; bu sefer gemleri kendi ağzında hissetmeye başlamıştır.
Fiziksel ve ruhsal bukağılarla örselenilen, yakın kayıplarımızın giderek arttığı, travmatik davranışların yoğunlaştığı bu pandemi günlerinde Küheylân, usta bir çilingir edâsıyla pek çok kapıyı aralayacak gibi geliyor bana.
Peter Shaffer’in kitabından sahneye aktarılan oyun, birçok kez yeni teatral tekniklerle büyük kentlerle oynandı bildiğim kadarıyla. En azından aynı adlı “ Küheylan “ kitabını PDF formatında internet ortamında okumak mümkün olabilir.
