İşyerlerinde Risk Raporu Hazırlarken Risk Skorları Nasıl İncelenir?

İşyerlerinde risk değerlendirmesi yapılırken tespit edilen tehlikelerin yalnızca listelenmesi yeterli değildir. Her tehlikenin çalışanlar üzerindeki olası etkisi, gerçekleşme ihtimali ve mevcut kontrol tedbirleri birlikte incelenmelidir. Risk skoru, belirlenen tehlikelerin önem derecesini karşılaştırmaya ve hangi alanlarda öncelikli çalışma yapılması gerektiğini belirlemeye yardımcı olan sayısal bir göstergedir. Ancak bu göstergenin anlamlı olabilmesi için kullanılan hesaplama yönteminin, değerlendirme koşullarının ve alınması planlanan önlemlerin açıkça belirtilmesi gerekir.

İş sağlığı ve güvenliği süreçlerinde hazırlanan bir risk raporu , tehlikelerin başlangıç seviyelerini ve kontrol tedbirlerinden sonra beklenen risk düzeylerini birlikte göstermelidir. FirstİSG tarafından sunulan risk değerlendirmesi demosunda da tehlikeler için önlem öncesi ve önlem sonrası skor alanları bulunmaktadır. Bu iki değerin karşılaştırılması, planlanan tedbirlerin risk üzerindeki beklenen etkisini incelemeye olanak tanır. Bununla birlikte sayısal düşüşün gerçek bir güvenlik iyileşmesini temsil edip etmediği, önlemlerin uygulanması ve çalışma ortamındaki sonuçların doğrulanmasıyla anlaşılabilir.

Risk Skoru Nedir ve Nasıl Yorumlanır?

Risk skoru, belirli bir tehlikeden kaynaklanabilecek zararın gerçekleşme ihtimali ve olası sonuçları dikkate alınarak hesaplanan bir değerdir. Kullanılan yönteme bağlı olarak çalışanların tehlikeye maruz kalma sıklığı gibi ilave değişkenler de hesaplamaya dahil edilebilir. Elde edilen puan, değerlendirilen riskin önem derecesini ortaya koymak ve kontrol tedbirlerini önceliklendirmek amacıyla kullanılır.

Bir riskin yüksek puan alması, ilgili tehlikenin değerlendirmede belirlenen ölçütlere göre öncelikli müdahale gerektirdiğini gösterir. Düşük puan ise tehlikenin tamamen ortadan kalktığı veya artık takip edilmesine gerek olmadığı anlamına gelmez. Özellikle sonuçları ağır olabilecek olaylarda gerçekleşme ihtimali düşük görünse bile mevcut önlemlerin yeterliliği ayrıca incelenmelidir.

Türkiye’deki İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği, belirlenen risklerin etkilerinin büyüklüğüne ve önemlerine göre sıralanmasını ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılmasını öngörür. Bu nedenle risk puanları yalnızca rapora yazılan sayılar olarak değil, işyerinde alınacak önlemleri yönlendiren değerlendirme sonuçları olarak ele alınmalıdır.

Risk Değerlendirmesinde Hangi Puanlama Yöntemi Kullanılır?

Risk skorunun hesaplanma biçimi, seçilen analiz yöntemine göre değişir. İşyerinin faaliyetleri, mevcut tehlikeler ve değerlendirme ihtiyaçları dikkate alınarak farklı yöntemlerden yararlanılabilir. FirstİSG risk değerlendirmesi demosunda Fine-Kinney ve L tipi matris yöntemleri için ayrı puanlama seçenekleri gösterilmektedir.

İki yöntemde elde edilen puanların doğrudan karşılaştırılması doğru değildir. Örneğin Fine-Kinney yöntemiyle hesaplanan 180 puan ile L tipi matriste hesaplanan 20 puan, yalnızca sayısal büyüklüklerine bakılarak aynı ölçekte değerlendirilemez. Her sonucun seçilen yöntemin puanlama kuralları ve risk sınıflandırması içinde yorumlanması gerekir.

Rapor hazırlanırken kullanılan yöntemin belirtilmesi, hesaplamaya dahil edilen değişkenlerin incelenebilmesi ve farklı değerlendirme dönemlerinde karşılaştırma yapılabilmesi açısından önem taşır.

Önlem Öncesi Risk Skoru Nasıl İncelenir?

Önlem öncesi risk skoru, değerlendirme sırasında işyerinde bulunan kontrol tedbirleri ve mevcut çalışma koşulları dikkate alınarak belirlenmelidir. Bu değer, herhangi bir koruma bulunmadığı varsayılan teorik bir durumu değil, tespit anındaki koşulları temsil etmelidir. Mevcut koruyucuların çalışıp çalışmadığı, çalışanların tehlikeye ne sıklıkla maruz kaldığı ve olası zararın büyüklüğü değerlendirmeye dahil edilir.

Örneğin bir üretim tesisinde makinenin hareketli parçalarına erişimi engelleyen koruyucunun sökülmüş olması, çalışanların mekanik tehlikelerle doğrudan karşılaşmasına neden olabilir. Bu durumda yalnızca koruyucunun eksik olduğu bilgisi değil, makinenin çalışma biçimi, çalışanların tehlikeli bölgeye erişim olasılığı ve meydana gelebilecek yaralanmanın şiddeti de incelenmelidir.

Risk analizi sonucunda ortaya çıkan puan, değerlendirmeyi yapan ekibin belirlediği koşullarla birlikte kayıt altına alınmalıdır. Aynı tehlike farklı çalışma ortamlarında, maruziyet düzeyleri ve mevcut kontrol tedbirleri değiştiği için farklı risk skorları alabilir.

FirstİSG Demo Raporundaki Risk Skorları Ne Anlatıyor?

FirstİSG, iş sağlığı ve güvenliği alanında yapay zekâ destekli yazılım çözümleri sunan bir platformdur. Platformun risk değerlendirmesi demosunda örnek bir metal sanayi işletmesi üzerinden tehlikelerin belirlenmesi, saha gözlemlerinin analize aktarılması, puanlama ve düzeltici faaliyetlerin takip edilmesi gösterilir.

Demoda yer alan Fine-Kinney puanlı örnek listede, farklı tehlikeler için başlangıç ve önlem sonrası risk skorları birlikte sunulmaktadır. Aşağıdaki değerler, demo sayfasında gösterilen örnek işletme verilerinden alınmıştır. Gerçek bir işyerinin ölçüm veya doğrulanmış uygulama sonuçlarını temsil etmez.

Örnek listede tezgâh koruyucusunun sökülmüş olması 540 puanla en yüksek başlangıç değerine sahiptir. Önlem sonrası puanın 30 olarak gösterilmesi, planlanan kontrol tedbirleriyle risk seviyesinin düşürülmesinin hedeflendiğini ifade eder. Ancak koruyucu sistemin gerçekten kurulduğu, uygun şekilde çalıştığı ve çalışanların tehlikeli bölgeye erişimini engellediği doğrulanmadan riskin fiilen 30 puana indiği sonucuna varılamaz.

Forklift ile yaya kesişiminde ise başlangıç puanı 400, önlem sonrası değer 60 olarak gösterilmektedir. Başlangıç puanı tezgâh koruyucusu örneğinden düşük olsa da önlem sonrası puanın daha yüksek kalması, iki tehlike için belirlenen kontrol tedbirlerinin ve kalan riskin ayrı ayrı incelenmesi gerektiğini gösterir.

Tablodaki değerler aynı puanlama yöntemiyle hazırlanmış örnek veriler olduğundan kendi aralarında karşılaştırılabilir. Bununla birlikte gerçek uygulamada öncelik belirlenirken risk sınıflandırması, olası zararın ağırlığı ve çalışma ortamının özellikleri de dikkate alınmalıdır.

Önlem Sonrası Risk Skoru Nasıl Doğrulanır?

Önlem sonrası skor, belirlenen kontrol tedbirlerinin uygulanmasıyla ulaşılması beklenen veya uygulamadan sonra yeniden değerlendirilerek tespit edilen risk seviyesini ifade edebilir. Rapor hazırlanırken bu iki durumun birbirine karıştırılmaması gerekir.

Henüz uygulanmamış bir tedbir için hesaplanan değer hedeflenen risk seviyesidir. Tedbir hayata geçirildikten sonra yapılan değerlendirme ise mevcut koşullardaki kalan riski ortaya koyar. İlk aşamada yazılan düşük puanın, herhangi bir saha kontrolü yapılmadan gerçekleşmiş sonuç olarak kabul edilmesi yanıltıcı olabilir.

Örneğin kaynak işlemlerinde yerel havalandırma kurulması planlanıyorsa sistemin kurulmuş olması tek başına yeterli bir doğrulama değildir. Havalandırmanın ilgili tehlikeyi kontrol etmedeki uygunluğu, çalışma koşullarına göre işlevi ve çalışanların maruziyet durumu değerlendirilmelidir. UV maruziyeti gibi farklı bir tehlike için ise kaynak perdesi ve uygun yüz koruması gibi ilgili kontrol tedbirleri ayrıca ele alınmalıdır.

Kontrol tedbirleri uygulandıktan sonra risk seviyesi yeniden belirlenmeli, gerekli görülüyorsa ek önlemler kararlaştırılmalıdır. Puanın düşmüş olması, kalan riskin kendiliğinden kabul edilebilir seviyeye ulaştığını göstermez.

Saha Gözlemleri Risk Puanlarının Değerlendirilmesine Nasıl Katkı Sağlar?

Saha raporu, işyerindeki tehlikelerin hangi koşullarda gözlemlendiğini ortaya koyarak risk puanlarının dayanağını güçlendirebilir. Fotoğraflar, çalışanların aktardığı bilgiler, ekipman kontrolleri ve uygunsuzluk kayıtları, değerlendirmeyi yapan ekibin mevcut durumu daha ayrıntılı incelemesine yardımcı olur.

FirstİSG demosunda kaynak işçisinin eldiven kullanmaması, yangın tüpünün önünün kapalı olması ve dağınık uzatma kablosu gibi saha bulgularının risk değerlendirmesine aktarılması gösterilir. İlgili fotoğrafın tehlike kaydına iliştirilmesi, raporda belirtilen uygunsuzluğun hangi gözleme dayandığının incelenmesini kolaylaştırır.

Ancak fotoğraf, tehlikenin bütün boyutlarını tek başına ortaya koymayabilir. Görüntüde bulunmayan çalışma koşulları, ekipmanın teknik özellikleri ve çalışanların maruziyet süresi de risk skorunu etkileyebilir. Yapay zekâ destekli görüntü analizlerinden elde edilen bulgular bu nedenle uzman değerlendirmesi ve gerektiğinde yerinde incelemeyle doğrulanmalıdır.

Risk Raporunda Düzeltici Faaliyetler Nasıl Takip Edilir?

Risk skorunun hesaplanmasından sonraki aşama, belirlenen tehlikeler için uygun kontrol tedbirlerinin uygulanmasıdır. Raporun kullanılabilir olması için hangi önlemin alınacağı, uygulamadan kimin sorumlu olduğu, tamamlanma tarihi ve kontrol sonucunun nasıl doğrulanacağı açık biçimde kaydedilmelidir.

FirstİSG demosunda tehlikelerin düzeltici faaliyetlerle ilişkilendirilmesi, sorumlu kişinin belirlenmesi, termin tarihinin kaydedilmesi ve fotoğraf gibi kanıtların ilgili faaliyete eklenmesi gösterilir. Bu kayıtlar, planlanan çalışma ile uygulanan önlemin birbirinden ayrılmasına yardımcı olabilir.

Faaliyet tamamlandığında yalnızca işlemin kapatıldığı bilgisine bakılmamalıdır. Önlemin tehlikeyi ortadan kaldırıp kaldırmadığı, maruziyeti azaltıp azaltmadığı ve yeni bir risk oluşturup oluşturmadığı değerlendirilmelidir. Elde edilen sonuçlara göre önlem sonrası puan güncellenebilir.

Dijital kayıt ve takip araçları bu sürecin düzenlenmesini desteklese de işverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerini veya risk değerlendirme ekibinin sorumluluklarını ortadan kaldırmaz. Raporun hazırlanması, kontrol tedbirlerinin uygunluğunun değerlendirilmesi ve gerekli onay süreçleri yetkili kişiler tarafından yürütülmelidir.

Risk Skorlarını İncelerken Hangi Hatalardan Kaçınılmalıdır?

Risk raporlarında karşılaşılabilecek önemli hatalardan biri, başlangıç puanını yalnızca sayısal büyüklüğüne göre yorumlamaktır. Tehlikenin niteliği, olası zarar ve mevcut kontroller değerlendirilmeden yapılan sıralama eksik bir önceliklendirmeye neden olabilir.

Bir diğer hata, planlanan önlemin uygulanmış kabul edilmesi ve hedeflenen düşük puanın doğrulanmış sonuç olarak raporlanmasıdır. Kontrol tedbirlerinin tamamlanma durumu ile önlem sonrası risk değerlendirmesi birbirini destekleyen ancak farklı aşamalardır.

Ayrıca farklı yöntemlerle hesaplanan skorların aynı ölçekten alınmış gibi karşılaştırılmaması, değerlendirme koşulları değiştiğinde önceki puanların kontrol edilmesi ve düşük riskli görünen tehlikelerin izleme dışında bırakılmaması gerekir.

İşyerlerinde hazırlanacak risk değerlendirmesi raporunun temel işlevi, yalnızca başlangıç ve sonuç puanlarını göstermek değil, bu değerlerin hangi tehlikelere, çalışma koşullarına ve kontrol tedbirlerine dayandığını açıklamaktır. Önlem öncesi ve sonrası skorların saha bulguları ve uygulama kayıtlarıyla birlikte incelenmesi, kalan risklerin belirlenmesini ve gerekli güvenlik tedbirlerinin takip edilmesini destekler.