TÜRKİYE’DE KÜTÜPHANECİLİK HAFTASI İLE BİLGİLENDİRME
KÜTÜPHANE; Geçmişten günümüze bilgi kaynaklarını, kullanıcılarına sunan; Materyallerini, kitaplarını, yazılı basılı kaynaklarını kullanıcılarıyla buluşturan kuruluşlar olarak tanımlanır. Ancak; Günümüzde kütüphanelerin tanımı daha da genişletilmiş şekil de karşımıza çıkmaktadır. Her türlü teknolojik imkanlardan yararlanan, bünyesinde basılı kaynaktan çok elektronik kaynak bulunduran, kaynaklarını artık raflarda değil, materyallerini ilgi çekici sitillerde sergileyen, sessiz çalışma ortamlarının sunulmasının yanı sıra kullanıcıya, oyun odaları, sunum odaları gibi hizmetler sunan kuruluşlara denilmektedir.
1964 Yılından beri “Kütüphanecilik Haftası” kutlanmakta olup 1971 yılından beride mart ayın son pazartesi başlayan hafta okullar da, ülke genelinde kamu ve özel kütüphanelerde “Kütüphanecilik Haftası” olarak kutlanır. 2020 Yılında da 56 cı yılını kutlayacağımız “Kütüphanecilik Haftası” da 30 Mart Pazartesi başlayıp 5 Nisan Pazar günü sona ermektedir. Okulların tatil olduğu bu günler, okuyucuları, öğrencileri, velilerin dikkatini çekmek için, “Kütüphanecilik Haftası” nedeni ile ilgili Türkiye Cumhuriyetinde Kütüphaneler ve sorunları, ne kadar kitap okuyoruz, kütüphanelerden ne kadar faydalanıyoruz, gelecek nesillere okuma alışkanlığını nasıl kazandırırız diye yazı yazmak istedim.
Kütüphanecilik haftasının 56 yılı kutlu olsun. Bol okuyucu getirsin.
KÜTÜPHANECİLİĞİN GELİŞİMİ VE ORTAYA ÇIKIŞI
Yaşadığımız XXI. Yüzyıl Bilim, bilgi ve teknoloji yüzyılıdır. Bilime, bilgiye, teknolojiye ve gelişmeye giden yol, kitaplardan geçer. Yazının icadından günümüze kadar kil tabletler, parşüment kâğıdına, papirüslere ve kağıtlara yazılan yazılar toplanıp kitap haline getirilerek kütüphanelerde saklanmıştır.(Tarih de yazıyı ilk defa M.Ö. 3200 yıllarında Sümerler Çivi Yazısını kullanırlar.) O halde insanlık tarihini ilgilendiren tüm gelişmeler ve bilgiler kütüphaneler aracılığı ile günümüze gelmiştir. Mezopotamya’nın kuzeyinde devlet kurmuş olan Asur’lular tarih de ilk kütüphaneyi Hükümdarları olan Asur Banipal başkentleri Ninova’da M.Ö. 625 yılında kurduğu bilinse de M.Ö 3000 ler de Sümerlerin Şehri olan URUK’ta “Arşiv Kütüphaneciliği ( Kil Tabletleri Katalog haline getirme) başlamıştır. Yine Anadolu’da HİTİTLER Çorum Boğazköy’de (Hattuşa’da) M.Ö. II Binde Kraliyet Arşiv Kütüphanesi kurulduğu bilinmektedir. Yine ASUR Ticaret Merkezi ve kolonisi olan Kayseri Kültepe’de (Kaniş) M.Ö. 1650 yıllarında ticaret belge kütüphanesi bulunmaktadır.
Avrupa’da ise ilk özel kişisel kütüphane Antik Yunanistan’da M.Ö. V Yüzyılda, İlk Halk Kütüphanesi Roma İmparatorluğu döneminde kuruldu. Asya Kıtasın’da ise; Türkler’de Gök Türkler “GÖKTÜRK ALFABESİNİ kullanarak “Kurultay Kararlarını ve Hakan Buyruklarını yazarak arşivlerde toplarlar. Uygurlar yerleşik hayata geçtikleri için UYGUR ALFABESİNİ kullanarak inandıkları dinlerin (Maniheizm, Budizm vb.) etkisi ile yazıları biriktirip sakladılar. Bu durum Uygurlar da Kütüphaneciliğin başlangıcı oldu. İran’da Firuz Abad, Tunus’da Kartaca. Mısır’da İskenderiye. Ermenistan’da Oddessa. Anadolu Efes’de Celsiyus. Anadolu Bergama’da Bergamum, Çinde Tun Hunguang, İtalya’da Vatikan Kütüphaneleri vb. ilk çağ kütüphanelerinin belli başlılarıdır.
TÜRK İSLAM MEDENİYETİN DE KÜTÜPHANECİLİĞİN TARİHÇESİ
Türkler, İslamiyeti zorla kabul etmemişlerdir. İslam Dini inancı ve yaşam tarzı Türklerin TÖRESİNE hayat tarzlarına uygun ve yakın olduğu için bilerek ve isteyerek boylar halinde İslamiyeti kabul ederler. 751 yılında Talas Irmağı Savaşında İslam Orduları ile Çin ordusu savaşırken, başta Karluk ve Çiğil Türk boyları İslam Ordularına yardım ederek Çinlileri büyük bir bozguna uğratarak dost olmuşlar. Abbasi Halifelerinin de hoşgörülü davranışları sayesin de Türkler Çin baskısından kurtulmak için kendi istekleri ile Müslümanlığı kabul etmişlerdir. Bu tarihten sonra İslam Kültürü ile Türklük anlayış ve TÖRESİNİ birleştirip, Türk İslam Medeniyetini oluşturmuşlardır. Türk İslam Medeniyetinde TÜRKLERİN İSLAMİYETİ KABULÜ İLE İSLAM KÜLTÜRÜNÜN YAYILMASI KİTAP MERAKINI VE HER DEVLETTE VE MİLLETTE KÜTÜPHANE KURULMASINA KATKI SAĞLAMIŞTIR. Emeviler, Abbasiler, Endülüs Emevileri, Karahanlı, Gazneli, Büyük Selçuklu, Türkiye Selçukluları, Safeviler, Akkoyunlu, Karakoyunlu, Harzemşah’lar, Timur İmparatorluğu, Babür hanlığı, Osmanlı ve Türkiye Cumhuriyeti dönemlerinde bir önemli kütüphaneler kurulur. Önemlilerini şöyle sıralayabiliriz.
İslamiyette ilk kütüphane Halife Muaviye zamanında ŞAM da kurulur. Abbasiler döneminde Halife Harun Reşit’in kurduğu BEYTÜ’L HİKME adlı Kütüphane insanlık tarihi açısından önemli bir yer tutar. Yine Büyük Selçuklu Sultanı MELİKŞAH dönemimin önemli vezirlerinden NİZAM-ÜL MÜLK kurduğu medresede ve kütüphanede gelecek nesillere ışık tutar. Bağdat’ta kurulan büyük kütüphaneler İlhanlı devletinin kurucu Cengiz Hanın Torunu Hülagu Hanın askerleri tarafından ya yakılmış, yada DİCLE Irmağına atılarak imha edilmiştir. İSPANYA’ da İslam medeniyetinin önemli kitap ve kütüphane merkezi de Endülüs Emevi Devletinin başşehri KURTUBA ve Ben-i Ahmer tarafından kurulan GIRNATA Beyliğinin merkezinde milyonlarca ciltlik kitaplar Aragon ve Kastilya Kral ve Kraliçeleri tarafından yakılarak yok edilmiştir. Avrupa’da Ronesans Hareketlerinin başlamasında bu kitap ve kütüphanelerin etkisi olduğu bilinmektedir.
İstanbul ve Anadolu’ya bakacak olursak; Anadolu’da Mevlana Müzesi ve hemen yanında Karatay Medresesi ve Kütüphanesi öne çıkar. Mevlana Celalettin RUM-İ birçok Anadolu şehrini yakıp yıkan Moğollara bu Medrese ve Kütüphaneyi yıkıp yaktırmamış. Türkiye Selçukluları Döneminde Konya’da SAADETTİN KONEVİ Kütüphanesi de önemlidir. İstanbul’un Fethinden sonra İtalya ya kaçırılmayan eserler Ayasofya da saklanmıştır. OSMANLI döneminde ise İlk Kütüphane Osman Bey zamanın da İZNİK de ikincisi EDİRNE de Lala Şahin Paşa tarafından kurulur. Daha sonraları İstanbul, Amasya, Trabzon, Bursa, Edirne Manisa gibi Şehzadelerin Sancağa çıktığı şehirlerde kurulmuştur.
İstanbul’da Topkapı sarayı bünyesinde SARAY Kütüphanesi, Ayasofya, Süleymaniye, Şehzade Başı, Beyazıt kütüphaneleri yıldan yıla kitaplar çoğalarak OSMANLI Devletinin önemli kütüphaneleri durumuna gelmiştir. 1882 yılında “Kütüphane-i Umum-i Osman-i” adıyla bir nizamname çıkarılarak Devlet tarafından umumun faydalanacağı kütüphaneler kurulmaya başlanmıştır. Sonra bu kütüphaneler birçok ile yayılmıştır. Bunlar başta İstanbul’da Beyazıt Devlet Kütüphanesi, İzmir, Kayseri, Konya, Eskişehir, Diyarbakır ve Bursa Milli Kütüphaneleri kurulmuştur.
Cumhuriyet Döneminde Kurtuluş savaşının kazanılmasından hemen sonra 1924 “Tevhid-i Tedrisat Kanununun” çıkarılması ile EVKAF vekaletine bağlı olan Okul, Medrese ve Kütüphaneler Maarif Vekaletine (Milli Eğitim Bakanlığına) bağlanır. 1927 Yılında “Tekke, Zaviye Ve Türbelerin kapatılması” ile çıkarılan bir kanunla bu vakıflarda bulunan tüm kitaplar kütüphanelerde toplanır. Almanya da kütüphanecilik eğitimi alan ADNAN ÖTÜKEN önce Ankara Dil Tarih Coğrafya Fakültesin de kütüphanecilik dersleri vererek birçok çalışmalar yapar. 1947 yılında Adnan ÖTÜKEN’in gayretleri ile “Kütüphaneye Yardım Derneği” kurulur. 1950 yılında “Milli Kütüphane Kanunu” çıkarılmıştır. Bu Kanun yayınlandıktan sonra Türkiye Cumhuriyetinde yayınlanan her türlü yayın kontrol altına alınmıştır. (Basılan her türlü kitap ve benzerleri 5 suret basılarak bir sureti Milli Kütüphaneye gönderilerek saklanır.) Bu gün T.C. Kültür Ve Türzim Bakanlığına bağlı Milli Kütüphane, her il ve ilçede Halk Kütüphaneleri, Her Üniversitelerin Kütüphaneleri ve özel kütüphaneler bulunmaktadır. Özellikle son zamanlarda kültürel değerlerimiz olan bir çok eserler dijital ortama geçirilmiştir. Bundan dolayı KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI bünyesinde bulunan KÜTÜPHANELER VE YAYIMLAR GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ÇALIŞANLARINA emeği geçen herkese teşekkür ederiz.
Ülkemizde kütüphaneciliğin sorunları nelerdir?
1- Çağımızda gelişmiş ülkeler düzeyin de okuyucu potansiyeli olmaması
2- Her türlü kütüphanelerde kütüphanecilik alanında yetişmiş personel eksikliği
3- Okullarda (İlk öğretim, Orta Öğretim kurumlarında) kütüphaneye önem verilerek kütüphaneler kurulmaması
4- Kitap ve kaynak eksikliği (Bazı Üniversiteler, Milli Eğitime bağlı okullar, Halk Kütüphaneleri vb.)
5- Kütüphanelere ayrılan fiziki mekan yetersizliği
6- Kültürel değerlerimiz olan bir çok eski ve yen eserlerin yeteri kadar dijital ortama geçilememesi
7- Kütüphanelere giden öğrenci, yetişkinlere kütüphanelerde uyulacak davranışlarının öğretilememesi
8- Yıpranan eskiyen eserlerin bir kenara atılmadan ciltlenerek okuyucuya sunulması
Bu sorunları daha da çoğaltabiliriz.
Corona Virüsü (COVİD-19) nedeni ile evlere hapis olduğumuz bu günlerde, zaman geçirmenin en güzel yolu “30 Mart 2020” tarihi itibari ile bir slogan geliştirelim “EVDE KAL KİTAP OKU” diyerek başta öğretmen, öğrenci ve anne ve babalara tavsiye de bulunalım.
Alim YÖRÜK
