MENTÖRÜN PENCERESİ – Hakan BİROL
KİBİRLİ CEHALETİN SINIRLARINI AŞMAK
İnsanlığın en eski ve en amansız yanılgılarından biri, bildiğini sanmanın getirdiği o sahte güven hissidir. Tarih boyunca medeniyetleri yıkan, en sağlam dostlukları bitiren ve bireysel potansiyelleri karanlığa gömen şey, sadece basit bir “bilmemek” olmamıştır. Bilmemek bir eksikliktir, evet, ama aynı zamanda muazzam bir keşif yolculuğunun, merakın ve gelişimin başlangıç noktasıdır. Asıl tehlike; bilmediğini bilmemek, daha da kötüsü, bu derin bilmezliği bir üstünlük madalyası gibi göğüste taşımaktır. İşte biz bu yıkıcı, gelişimi tıkayan ruh haline kibirli cehalet diyoruz.
Bir mentör ve yaşam yolculuğunda yönünü arayan ruhlara yoldaşlık etmeye çalışan bir rehber olarak, modern dünyada en sık karşılaştığım duvar tam olarak budur. Kibirli cehalet; insanın kendi zihnine ördüğü, dışarıdan hiçbir yapıcı ışığın veya yeni fikrin sızmasına izin vermeyen, kalındır duvarlardan örülü bir hapishanedir. Ne yazık ki bu hapishanenin gardiyanı da mahkûmu da kişinin kendisidir. İnsan bu tuzağa düştüğünde, öğrenmeyi bıraktığı gibi, çevresindeki herkese de bir üstten bakma yanılgısı geliştirmeye başlar.
Günümüz dünyası, bilgiye ulaşmanın en kolay ama “bilgeleşmenin” en zor olduğu çok garip bir dönemi yaşıyor. Sosyal medya platformları, birkaç saniyelik hızlı videolar ve yüzeysel başlıklar bize her konuda fikir sahibi olma illüzyonunu sunuyor. Birkaç cümle okuyan ya da yarım yamalak bir video izleyen herkes, aniden kendisini o alanın en büyük uzmanı, psikoloğu, sosyoloğu ya da mentörü ilan edebiliyor. İşte kibirli cehalet tam bu noktada, derinlikten yoksun bu sığ sularda beslenip devasa bir canavara dönüşüyor.
Gerçek bilgi; büyük bir emek, zaman, zihinsel derinleşme ve en önemlisi haddini bilme becerisi gerektirir. Kibirli cahil ise derinleşmekten köşe bucak korkar; çünkü derinlik, kendi küçüklüğünü, eksikliğini ve aslında ne kadar az şey bildiğini görmeyi zorunlu kılar. Oysa yüzeyde kalıp gürültü çıkarmak, her konuda kesin hükümler vermek çok daha zahmetsiz ve konforludur. Bu konfor, insanı yavaş yavaş zihinsel bir uyuşukluğa ve geri dönülemez bir körlüğe doğru sürükler.
Psikoloji literatüründe Dunning-Kruger Sendromu olarak adlandırılan bu durum, tam olarak bu zihinsel körlüğü açıklar. Niteliksiz ve sığ kalmış insanlar, sahip oldukları azıcık bilgiyi gözlerinde abartma eğilimindedirler ve kendi beceriksizliklerini görecek zihinsel kapasiteden yoksundurlar. Bilgileri azaldıkça özgüvenleri adeta tavan yapar ve etraflarına kibir saçarlar. Gerçek bilgi sahipleri ise tam tersine, öğrendikçe ne kadar devasa bir deryanın içinde olduklarını fark eder, bilmediklerinin ağırlığı altında ezilir ve muazzam bir tevazu iklimine çekilirler.
Bir mentör gözüyle bu tablonun arkasına baktığımda, kibirli cehaletin temelinde aslında çok insani ama yönetilememiş, bastırılmış bir duygu görürüm. Bu duygu korkudur. Evet, dışarıdan çok emin, sarsılmaz ve güçlü görünen kibirli bir cahil, özünde korkak bir ruha sahiptir. Yanılmaktan, haksız çıkmaktan, “bilmiyorum” demenin getireceği o çıplak ve savunmasız kalma halinden delicesine korkar. Toplum önünde veya ikili ilişkilerde yetersiz görünmek, onun egosu için en büyük ölüm fermanıdır.
Yıllardır körü körüne savunduğu dogmaların, tek bir mantıklı ve derin soruyla un ufak olması ihtimali bile bu insanları saldırganlaştırır. Kibir, bu büyük korkuyu gizlemek için takılan en kullanışlı, en konforlu maskedir. Sesini yükseltmek, karşısındakini küçümsemek, sürekli ve ne pahasına olursa olsun haklı çıkmaya çalışmak hep o içteki derin yetersizlik hissini bastırma çabasıdır. Ancak unutulmamalıdır ki, içi boş teneke her zaman daha çok ses çıkarır. Gerçek bir güç, bilgelik ve özgüven bağırmaya, kanıtlamaya ihtiyaç duymaz.
Eğer kişisel gelişimimizde gerçek bir devrim yaratmak, potansiyelimizi en üst seviyeye çıkarmak istiyorsak, önce içimizdeki bu korkuyla yüzleşmek zorundayız. Kendimize şu sarsıcı ve dürüst soruyu sormalıyız: “Ben gerçekten gerçeğin ve gelişimin mi peşindeyim, yoksa sadece her ne pahasına olursa olsun haklı çıkmanın mı?” Bu sorunun cevabı, bizim sığ bir cahil olarak mı kalacağımızı, yoksa bilgeleşen bir yolcu mu olacağımızı belirleyen en net yol ayrımıdır.
Kibirli cehaletten kurtulmanın ve zihni özgürleştirmenin yolu, çok sıkı bir zihinsel özdisiplinden geçer. Zihin, düzenli olarak temizlenmediğinde ve eğitilmediğinde yabani otların, zehirli sarmaşıkların sardığı terk edilmiş bir bahçeye dönüşür. Bu yabani otlar ise önyargılar, kalıplaşmış dogmalar ve “ben zaten her şeyi biliyorum” egolarıdır. Bu tehlikeli girdaptan çıkmak için atılması gereken ilk büyük adım, aktif dinleme becerisini yeniden kazanmaktır.
Dikkat ederseniz, modern insan artık karşısındakini anlamak için dinlemiyor; sadece kendi sırası geldiğinde ne söyleyeceğini planlamak, cevap vermek için bekliyor. Karşısındaki kişi konuşurken, zihninde onun argümanlarını nasıl çürüteceğinin, onu nasıl alt edeceğinin savaş planlarını yapıyor. Bu durum, zihinsel cehaletin ve kibrin en net, en yalın dışavurumudur. Gerçek bir kişisel gelişim yolculuğunda olan birey ise karşısındakinin statüsüne, yaşına veya konumuna bakmaksızın ondan ne öğrenebileceğine odaklanır.
Gerçek bir mentörlük felsefesi bize öğretir ki, yeryüzündeki her insan en azından bir konuda sizin öğretmeniniz olacak kadar eşsiz bir tecrübeye sahiptir. Bir çocuktan, bir çıraktan, hayata tamamen zıt kutuplardan baktığınız bir yabancıdan bile hayatınızı değiştirecek bir bilgelik kırıntısı devşirebilirsiniz. Yeter ki zihninizin kapıları açık, egonuzun sesi kısık olsun. Kapalı zihinler, üzerine ne kadar yağmur yağarsa yağsın asla su tutmayan ters çevrilmiş kaplar gibidir.
Düşünceleri kâğıda dökmek, yazmak ve kendi zihniyle baş başa kalmak da bu kibirli kabuğu kırmak için harika bir panzehirdir. İnsan konuşurken kelimeleri hızla tüketebilir, mantık boşluklarını ses tonuyla, beden diliyle veya retorikle doldurabilir. Ancak kalemi eline alıp beyaz bir sayfa ile baş başa kaldığında, düşüncelerinin altının ne kadar boş veya dolu olduğuyla acımasızca, çıplak bir şekilde yüzleşir. Yazmak, zihnin karmaşık kodlarını çözen dürüst bir aynadır.
Kendi içinize yaptığınız o derin ve dürüst yolculukta, kelimeler asla yalan söylemez. Eğer zihninizde sadece kibir, sığlık ve başkalarından duyulmuş ezberler varsa, kâğıttan yüzünüze yansıyacak olan şey de sadece büyük bir gürültüden ibaret olacaktır. Bu yüzden kendimizi gerçekten geliştirmek istiyorsak; düzenli okumalı, okuduklarımızı acımasızca sorgulamalı ve kendi zihnimizin sınırları üzerine düşünceler üretmeliyiz. Yazarak derinleşmeli, derinleştikçe sakinleşmeli ve olgunlaşmalıyız.
Peki, bu zihinsel prangadan tamamen kurtulmak ve etrafımızı saran o muazzam kibirli cehalet dalgasına karşı ayakta kalabilmek için hayatımıza neleri entegre etmeliyiz? İlk olarak, “bilmiyorum” sözcüğünü hayatınızın merkezine alın ve onu sevin. Bu cümle, insanlık tarihinin en özgürleştirici, en asil cümlesidir. Bilmediğinizi dürüstçe itiraf ettiğiniz an, evren size yepyeni öğrenme kapılarını ve muazzam deneyimleri sonuna kadar açar. Üzerinizdeki o her şeyi bilmek zorunda olma stresini ve sahte yükü artık bir kenara bırakın.
İkinci olarak, konfor alanınızın tamamen dışındaki fikirleri, felsefeleri ve kitapları okumaya gayret edin. Sürekli sizinle aynı fikirde olan, sizinle aynı siyasi, sosyal veya dini görüşü paylaşan insanları takip etmek, zihninizi ölümcül bir yankı odasına hapseder. O odada sesiniz sadece duvarlara çarpar ve size geri döner, asla büyümezsiniz. Sizi rahatsız eden, ezberinizi bozan, inançlarınızı ve hayata bakışınızı kökten sorgulatan nitelikli eserlerle vakit geçirin.
Üçüncü adım olarak, girdiğiniz her etkileşimde ve tartışmada kendi niyetinizi çok sıkı bir şekilde sorgulayın. Bir insanla tartışırken amacınız haklı çıkıp egonuzu tatmin etmek ve bir zafer kazanmak mı, yoksa günün sonunda hakikate ve doğru bilgiye ulaşmak mı? Eğer amacınız ne pahasına olursa olsun zafer kazanmaksa, kibir tam karşınızda pusuda bekliyor demektir. Eğer amacınız sadece öğrenmek ve gelişmekse, cehalet sizden hızla uzaklaşacaktır.
Son olarak, tevazuyu asla bir zayıflık, pısırıklık veya acizlik olarak görmeyin; tam aksine onu en büyük içsel güç olarak kabul edin. Gerçek bilge, içten içe olgunlaştıkça eğilen bilgedir; tıpkı başak verdikçe, içi doldukça ağırlıktan boynunu zarifçe büken o buğday taneleri gibi. Kibrin getirdiği o diklik aslında büyük bir kırılganlığın ifadesidir, sert bir rüzgârda kırılır gider. Tevazu ise esneklik, dayanıklılık, köklülük ve kalıcılıktır.
Hayat, ucu bucağı olmayan muazzam bir tekâmül ve gelişim yolculuğudur. Bu uzun yolculukta heybemize koyabileceğimiz, bize en çok zarar verecek en tehlikeli yük, bildiğimizi sandığımız şeylerin getirdiği o içi boş kibirdir. Kibirli cehalet, insanı kendi elleriyle yarattığı küçücük bir toprak tepenin zirvesine oturtur ve ona yanılsamalarla dolu bir tatmin yaşatarak dünyanın en yüksek dağında olduğunu düşündürür. Oysa gerçek, ihtişamlı dağlar o küçük tepenin çok ötesinde, bulutların arasında keşfedilmeyi beklemektedir.
Gelin bugün kendimiz için büyük bir milat ilan edelim. Zihnimizin paslanmış kapılarını yeni fikirlere, eleştirilere ve öğrenmeye ardına kadar açalım. Kibrin o sahte, parıltılı ama buz gibi soğuk zırhını üzerimizden söküp fırlatalım. Bilginin muazzam büyüklüğü karşısında saygıyla eğilmeyi, kendi cehaletimizle dürüstçe yüzleşmeyi ve her gün yataktan yeni bir öğrenci gibi heyecanla kalkmayı öğrenelim. Çünkü insan, öğrenmeye devam ettiği sürece gerçekten yaşar; “ben artık oldum, her şeyi biliyorum” dediği an ise zihnen ve ruhen durmuş, yani ölmüş demektir. Yolunuz her zaman açık, zihniniz her daim öğrenmeye aç, ruhunuz ise kibrin karanlığından fersah fersah uzak olsun.
