Anadolu’da H I D I R E L L E Z
K A K A V A Şenlikleri
Talat Heral’ın ROMANCE Dergisinin 2015 de yayınlanan sayfa 51-52-53’deki yazısında: Lüleburgaz ve Çanakkale Roman topluluklarının yoğun yaşadığı bölgelerde, Hıdırellez hazırlıkları çok önceden başlanır, evlerinin badanası, boyası yapılır, Yeni elbiseler dikilir, yemekler hazırlanır, bir düğün, bir bayram hazırlığı gibidir. 05 Mayıs akşamı gün batarken aileler dere boyuna (HIDIRLIĞA) giderler, dere boyundan söğüt dalları, ısırgan otu, buğday başakları, çiçekler toplanır. Toplum olarak davullar zurnalar eşliğinde Dere boyunda gezinen romanlar (HIDIRLIK) derler. Dereden kablara, şişelere, su doldurulur sonra bu suları evlerinin dükkânlarının etrafına dökerler. Kapılara, Pencerelere, Arabalarına, bu toplanan yeşillik ve çiçeklerle süslerler. İlk akşamı gençlerin ortaya yaktıkları ateşin başında toplanıp sohbet ederler. Asıl Hıdır Ellez Ateşi 06 Mayıs akşamı yakılan ateştir. 06 Mayıs sabahı gün ağarmaya başlayınca dere kenarına (HIDIRLIĞA) giderek, Bazı gençler gece boyu aldıkları alkolün etkisiyle elbiseleri ile dereye girerler, bazı gelinler akşamdan kına yaktıkları ellerini, ayaklarını derede yıkarlar. Bu işler yapılırken dere boyu (HIDILIKTA) davul ve zurnalar eşliğinde gezinilir. 06 Mayıs sabah komşular birlikte kahvaltı yaparak biri birlerine ikramlarda bulunup bir taraftan eskiyen hasırlar, yatak, koltuk, çekyat’lar yakılır. Saat 10.00 da Mahallenin genç kızları ablalarının gelinliklerini giyip, kendilerini bekleyen davul zurna eşliğinde oyunlar oynarlar. Bu tören ayni zamanda genç kızların ne kadar büyüdüğünü evliliğe hazır olduğunu göstermek için önemlidir. Saat 11. 00 de Mahalleli davul zurna eşliğinde piknik alanında (HIDIRLIĞA ) eğlenerek yemek hazırlığı yapılır, 06 Mayıs akşamı gençlerin mahallenin meydanına hazırladıkları (HIDIRELLEZ) ateşi yakılmaya başlar. Her yaştan insan bu yakılan ateşten 3 defa atlayarak bu coşkuya katılır. Bir bayram coşkusuyla ailelerin gönüllü katılımıyla kutlanan (HIDIRELLEZ)in ana teması Sağlık, Huzur, Bereket, getirmesidir. Romanların yıl içersinde en önemli günlerinin başında( KAKAVA, HIDIR ELLEZ)gelir inanışlarına göre iyilikleri mükafatlandırıp kötülüklerin cezalandırılmasıdır. ( KAKAVA ) Çingene Roman Kültüründe kahkaha cümbüş eğlence kutlamalarıdır. Kökenini Mısır ve ön Asyadan alır. EDİRNE ROMANLARINDA 05 mayıs günü toplanıp (KAKAVA) eğlencesi yapılır, akşamı da çeri başlarını seçerler. Edirne Romanlarında 14 düncü Y. da başlayan bir gelenek’te yoksullara yemek verildiği için 06 Mayıs ‘a (HIRELLEZ)e tencere bayramı da denir.
YÖRÜK ve TÜRKMENLERDE ise 06 mayıs Hıdır Aleyselam ile İlyas Aleyselam buluşup bir araya geldikleri gün olarak bir bayram gibi kabul edilsede 06 Mayıs Hırısyanlarda’da baharın uyanışı olarak kabul edilip kutlanır. Yazın yaylada Kışın Kışlakta yaşayan Yörük ve Türkmenler için bu tarih çok önemlidir.
BEŞKAZA Yörükleri özellikle 05- 06 Mayısı sayılı günlerden saydıkları için kesinlikle yola çıkmazlar. Yörükler genellikle yayla göçünü 06 mayıs’tan sonra yola çıkarlar, bu arada oğlaklarının’da doğumu tamamlanır yolda yürüyecek yolculuğa dayanacak vaziyete gelirler. Yörükler HIDIRELLEZ günü en güzel kısırını, oğlağını, kuzusunu kesip konum, komşu ,hısım , akrabaları ile yerler sonra da yola çıkarlar.
HIDIRELLEZ , Hıdır alihselam ile İlyas alihselamın buluşması anlamına geldiği için hava genelde 05-06 mayıs günlerinde yağmurlu yıldırımlı şimşekli olduğu için. Mayısın 06 sından sonra yola çıkarlar. ANADOLU ALEVİ BEKTAŞİLERİNDE ise Hızır sözcüğü Arapçada Al hazır Al Hızır geçmekte yeşillik anlamına gelmektedir. Ayrıca Ab- hayat, Bengisu, Yaşam suyu içmiş, ölümsüz olduğuna, darda kalanların imdadına yetişen Peygamber Hızır yada Hızır Nebi olarak Alevi ve Bektaşi Toplumunda kabul görür. Anadolu Alevi ve Bektaşilerinde Hıdır kimi zaman yoksul , fakir kılığına girer, Hızır bağzen şahı merdan Ali – yel Mürteza gözüyle görünürmüş. Kimi zaman Hallacı mansur, Nesimi. Kimi zaman Hünkar gözüyle görünürmüş. Bağzen Pir sultan olurmuş. Nuhu Tufandan, Yusufu Kuyudan , Yunusu balığın karnından kurtaranın Hıdır olduğuna inanılır. Musaya Kılavuzluk eden, cansız balığı canlandıran, İsayı göğe ağdıran ,Halil İbrahimi Ateşten, Haz Muhammedi Miraca gönderen Hızır olduğuna inanılır.
Antalyanın Elmalı Tekke Köyü Türkmen Alevi Bektaşilerinde ise HIDIRELLEZ yaklaşınca herkez önceden alıp bakıp beslerdikleri adaklarını mayıs ayın 06 ncı günü sabah erken adaklarını, kurbanlarını cem evinin hemen yanında bulunan kesim yerlerinde keserler. Bir taraftan ziyaretler yapılır önce Budala Sultan ziyaret edilir,Kutsal ardıç ağacın dallarına genellikle geçler yanlarında getirdikleri bez parçaları bağlayıp dilek dilerler, Abdal Musa sultanın dur dağını durdurduğu kabul edenilen yerde dualar edilir, dilek taşının ziyareti sonrası Abdal Musa Sultanı Kaygusuz Abdalın Mezarlarının bulunduğu dergah ziyaret edilir. Cem evinin hemen yakınında kurulan kazanlarda pişirilen lokmalar dualar edilerek HIDIRELLEZE katılan herkeze eşit bir şekilde dağıtılır artan lokma’da Köyün fakiri fukarasına dağıtılır.
Sözlükteki HIDIRELLEZ ne demektir? İnanışa göre iyilikleri mükafatlandırıp kötülükleri cezalandıran, Zorluklara’da yardımcı olan ve bolluğa kavuşturan HIDIR ile İLYAS peygamberin buluştuğu biri birlerine kavuştuğu gün olarak 5 – 6 Mayıs ayında kutlanan bir bayram olarak 1000 yıllardan günümüze kadar kutlanan bir bayram’dır denmektedir.
BEŞKAZAMIZIN Günlük başı Tahtacılarında ise.
TAHTACININ: Katırı ile yatırına dokunma kutsaldır derler. Bağzen bir yatır bulamazlar ise, taşları üst üste yığarlar, bu yığın bir yatıra dönüşür ve bir isim konur .
Buna verilen ismede Şah Er Durağı denir. Buraya arife günü, bayram sabahları gelinir kurbanlarını kesip, dualar edilir ,niyaz edilir .İnanışa göre HIZIR dağlardan bellerden gelip özgürce denize ulaşır.İlyasda denizlerden gelir deniz kenarında buluşurlar. O nedenlen hıdırellez kutlamaları hep ırmak kenarında deniz kenarlarında kutlanır.
HIDIRELLEZ: Dianysosa Yunan mitoloji’de şarap,bağcılık,haz,cümbüş,coşkunluk tanrısıdır. Dianysos’un olduğu yerde müzik,şarkılar,dans,taşkınlıklar eksik olmaz eski çağlara dayandığın belirtir. HIDIRELLEZ Anadolumuzun her bölgesinde 1000 yılardan beri faklı farklı uygulamalar mevcuttur.
ALEVİ BEKTAŞİ inanışlarına göre güneş doğmadan yataktan kalkmayanın işleri ters gider hasta olur.
HIDIRELLEZ : günü işe gidilmez uğursuzluk sayılır.
HIDIRELLEZ :günü salıncakta sallanmayanın beli ağrır.
HIDIRELLEZ :günü demir tutmak uğursuzluk getirir.
HIDIRELLEZ:de meyve vermeyen ağaca balta ile korkutursan meyve verir. HIDIRELLEZ : günü ev işi gören hamile kadının çocuğu sakat olur.
Bu adet ve inanışlar ANADOLU ALEVİ BEKTAŞİLERİ tarafından kabul gördüğü söylenmektedir. ANADOLU halkı tarafından genel olarak kabul gören bağzı adetler’de
05 Mayıs Akşamı bağzıları gül ağacının dallarına ne gibi bir isteğini var ise bir kağıda yazıp gül dalına bağlayıp asarlar.
Bağzıları yazdıkları kağıdı, gül ağacının dibin gömerler.
Bağzıları gül dalına para, altın bağlarlar.
Bağzıları Para koydukları çantanın ağzını açık bırakırlar.
Bağzıları tencerelerinin ağzını açık bırakırlar.
Genç kızlar Kutsal bildikleri yatırın yakınlarında bulunan asırlık ardıç ağaçlarına bez bağlayarak dilek’te bulunurlar.
YÖRÜKLER 05 Mayıs akşamı bir bardağa süt konur bu sütten HIDIRELLEZ mayası yapılır yıl boyunca bu maya çalınarak kullanılır.
Bazıları: HIDIRELLEZDE Yeşil taze soğanın kökü toprakta iken 10-15 cm den kesilir ayrı ayrı renkli iple bellerinden bağlanır dilek tutulur, sabah kalkınca dilek tutulan soğanlara bakılır hangisinin boyu daha uzansa o tutulan dileğin gerçekleşeceğine inanılır.
Bazıları: Kağıda dileklerini yazıp denize veya akar suya atarlar.
Bazıları: HIDERELLEZ akşamı dışarıya yumurta koyarlar. Sabahıda bu yumurta pişirilip yenir.
Bazıları: Yedi çeşit kır çiçeği toplayıp evin kapısına asarlar gelecek HIDIRELLEZE kadar orada kalır. Bu zaman zarfında eve, aileye ,huzur, mutluluk , getireceğine inanılır.
Alevi ve Bektaşi ler 1000 yıldan beri Gülbank , Gülbenk’ler yazılmış dedeler, babalar bağlama eşliğinde okunup dualar yapılır .
1
Çok günah işledim katında.
Eriş şahı-ı merdan sen imdat eyle .
Kul daralmayınca HIZIR yetişmez.
Yetiş HIZIR nebi sen imdad eyle .
2
Kul ahmad’im çok ağladı çok güldü.
Boz atlı HIZIR bize kılavuz oldu.
Car diyen kulların carına geldi.
Yürü sultan HIZIR car günü geldi.
Yetiş merdan ali car sen de kaldı.
İLHAN KURT
