Köy Enstitüleri’nin Mirası – EBRU OĞUZHAN YETER
Köy Enstitüleri kapatıldığında, Türkiye yalnızca bir eğitim modelini kaybetmedi. Aslında o gün, üretimle kurduğu bağı, kendi kendine yetebilme inancını ve en önemlisi toplumsal dayanışma ruhunu da yavaş yavaş yitirmeye başladı. Bugün eğitimde sıkça dile getirilen “yozlaşma” eleştirilerinin kökenini anlamak istiyorsak, dönüp o günlerin ruhuna bakmak zorundayız. Bu eğitim kurumlarını kapatan iradeyi iyi tanımak zorundayız.
Çünkü Köy Enstitüleri, sadece okuma yazma öğreten kurumlar değildi. Onlar hayatın kendisiydi. Toprağa dokunan, emek veren, üreten bir anlayışın ete kemiğe bürünmüş haliydi. Öğrenci, bilgiyi sadece kitapta görmezdi, tarlada hisseder, atölyede şekillendirir, yaşamın içinde anlamlandırırdı. Öğrenmek soyut bir çaba değil, somut bir üretim süreciydi. Eğlenirken öğrenir, öğrenirken geleceği inşa ederdi.
Bu sistemin temelinde çok güçlü bir fikir vardı: Üreten toplum bağımsız olur. Cumhuriyet’in en derin damarlarından biri buydu. Kendi emeğine güvenen, toprağıyla bağ kuran bir nesil, kimseye muhtaç olmazdı.
Bugün ise eğitim bambaşka bir noktaya savrulmuş durumda. Ezberin, sınavların ve bitmek bilmeyen rekabetin dar kalıpları içine sıkışmış bir sistem… Sürekli değişen müfredatlar, liyakatsiz yönetimler ve belirsizlikler içinde savrulan bir gençlik. Okullar artık hayata hazırlamıyor; sadece bir yarışa sokuyor. Oysa eğitim, bir maraton değil, bir yaşam biçimi olmalıydı.
Köy Enstitüleri’nde öğrenciler sadece birey değildi; bir topluluğun parçasıydı. Birlikte üretir, birlikte düşünür, birlikte çözüm bulurlardı. Bahçesini eken, söküğünü diken, emeğin değerini bilen, ülkesine bağlı bireyler yetişirdi. Orada bilgi kadar karakter de inşa edilirdi.
Ve belki de en kıymetlisi: imece ruhu.
Bugün giderek yalnızlaşan, bireyselleşen dünyada unuttuğumuz o dayanışma kültürü… Oysa birlikte yapılan iş sadece ortaya bir ürün çıkarmaz; güven yaratır, bağ kurar, aidiyet duygusu oluşturur. İnsan, ancak birlikteyken güçlendiğini anlar. Ulus bilincini güçlü kılardı.
Enstitüler kapatıldığında, yerini daha merkezi, daha tek tip ve üretimden kopuk bir sistem aldı.
Bugün asıl mesele, geçmişi nostaljik bir özlemle anmak değil. O ruhu bugünün dünyasına nasıl taşıyabileceğimizi konuşmak.
Eğitim yeniden üretimle buluşabilir mi?
Okullar hayat kurmayı öğreten yerlere dönüşebilir mi?
Gençler rekabet yerine dayanışmayı öğrenebilir mi?
Gerçek bağımsızlık, sadece sınırlarla korunmaz. Düşünen, üreten ve paylaşan bireylerle var olur. Ama biz bugün gençlerden çok şey beklerken, onlara sağlam bir gelecek sunmakta zorlanıyoruz.
Köy Enstitüleri’nin mirası tam da burada yatıyor:
Kendi toprağına basan, emeğine güvenen ve birlikte var olmayı bilen bir toplum hayali.
Belki de kaybettiğimiz şey tam olarak bu.
Ve belki de en acısı, bunun farkına yeni varıyor oluşumuz.
Ama hâlâ geç değil.
Hatırlamak mümkün.
Ve istersek, yeniden kurmak da.
Ebru Oğuzhan Yeter
